Bağçasaray şeeri eki büyük tarihiy-coğrafik rayonlar – çöl ve dağ arasında peyda oldı. Qadimiy zamanlardan bu eki dünya yan-yanaşa yerleşip biri-birinen sıq bağda buluna ediler.

Tarihiy malümatlarğa binaen, evel zamanlarda yarımadanıñ çöl ve dağ etegi topraqlarında köçebe qabileler yaşay edi. Qadimiy Skit Devleti yoq olunğan soñ, Qırım çöllerini türkiy halqlar qaplap aldı: hunnlar IV-VI asırlarda, hazar ve bulğarlar VII-IX asırlarda, peçenekler IX-XI asırlarda, qıpçaqlar – XI asırnıñ ortasından.

Cenübiy tarafında ve yalı boyunda yaşağan eali tavr, yunan, skit, sarmat, got, alan kibi çeşit etnoslardan ibaret edi. O zaman bu yerler küçlü Bizans İmperiyasınıñ nezareti astında buluna ediler. Merkezi Herson şeeri edi (şimdiki Aqyar şeeriniñ yanında). Qocaman imperiyasınıñ sıñırlarını qorçalamaq içün qaya üstünde qale qurulğan (soñra Qırq Yer ve Çufut Qale adlandırılğan).

Bizans İmperiyasınıñ tesiri zayıflaşqan soñ, bu yerde urum (yani ortodoks hristian) dinini ve alan medeniyetini alğan devlet quruldı. Bu sebepten etraftaki territoriya Alaniya ve Küçük Alan memleketi olaraq belli oldı.

Alan devletçiligi teşkil oluvınen birlikte, yarımadanıñ çöl ve dağ eteginde yaşağan türkiy halqlarnıñ devletçiligi de inkişaf etip başladı. Neticede, alan devletiniñ territoriyası yañı türk devletleriniñ nezaretine keçti.

Altın Ordu devri (XIII asırnıñ birinci yarısı – XV asırnıñ ortası). Qırımda Altın Ordu ükümi tiklenilgeni.

XIII asırnıñ birinci yarısında Qırımnıñ tarihını belgilegen müim vaqia olıp yüz berdi. 1223 senesi Qıpçaq Hanlığına qarşı Cengiz hannıñ oğlu – Cuçiniñ ordusı çıqtı. Aynı vaqıtta moğollarnıñ Qırımğa birinci seferi oldı. 1239 senesi bu sefer tekrarlandı. Neticede, qıpçaqlar yeñildi, Qırım yañı memuriyetniñ nezaretine keçti. Moğol başlıqlarınen beraber yarımadağa türkiy halqalar da keldi. Qırım qıpçaqlarınıñ bir qısmı dağlarğa ketmege mecbur oldı, diger qısmı ise yañı kelgenlernen qaldı ve assimilâtsiyağa oğradi.

Böyleliknen, Qırımnıñ yerli türkiy etnosı – qırımtatarlarınıñ şekillenüvi devam etti. Altın Ordu ükümdarlığınıñ merkezi yarımadanıñ şarq tarafında yerleşken Solhat şeeri oldı (şimdiki Eski Qırım). Bu asırlar yarımadanıñ gürdeli ve inkişafınen belgilendi. Qırımda şarq ve ğarpnı bağlağan havfsız ticaret yolları tizildi. Ordu hanları tarafından İslâm dini qabul olunğan soñ, Qırım musulman alemi büyük medeniy ve maneviy zenginliklerge nail oldı.

Altın Ordu devrinde Çürük Suv vadiysi. Qırq Yer qalesi.

Qırımnıñ cenüp-ğarp taraflarınıñ tarihını közden keçirsek, bu yerler moğol orduları tarafından zapt etilgeni aqqında malümat yoq. Buña aqmadan, bu topraqlar da, şahsen Küçük Alan memleketi, yañı akimiyetni temsil etken Yaşlav sülâlesiniñ imayesine keçti. XIII asırda Çürük Suv vadiysinde Qırq Yer qalesiniñ eteginde birinci cami quruldı. XIV asırda ise qaleniñ çerçivesinde de camiler peyda olıp başladılar.

Bizim künlerimizge qadar Qırq Yerniñ tek bir akimi – Hacı bek aqqında malümat saqlanıp kelgen. O, 1363 senesi Qırımnıñ akimi Qutlu Buğa ve Mangup ükümdarı Dimitriynen birlikte Litvaniya ulu prinsi Olgerdge qarşı çıqıp cenk meydanında başladılar.

Qırq Yer qalesi o zamanlarğa ait çeşit türlü siyasiy vaqialarnıñ tesirinde buluna edi. Meselâ, 1229 senesi kermen emir Noğay tarafından yaqılğan edi. Bazıda Ulu Ordu tahtına özara küreşken namzetler qaleniñ divarları astında saqlanıp, bu yerden öz siyasiy oyunlarını devam ete ediler.. Şunı da qayd etmeli ki, Qırq Yer etnik ve diniy ceetlerden çeşit türlü edi: musulmanlarnen birlikte bu yerde yeudiy dinini kütken qaraimler, urum hristianları ve ermeniler yaşay ediler.

Eski Yurt

Yaşlav beyliginiñ topraqlarında, dağlar sırasınıñ keñ vadetinde (şimdiki Bağçasaraydaki demiryol stantsiyası) şeerçik peyda oldı.

Qadimiy ticaret yolunda yerleşken bu şeerçikke Qırım Hanlığınıñ devrinde Eski Yurt degen ad berildi. Ordu zamanları ise bu yer Qırq degen türk qabileniñ adını taşıy eken. Qırq şeeriniñ iqtisadiy emiyeti aqqında malümat az, lâkin onı regionnıñ maneviy ve medeniy merkezi dep saymaq mümkün. Bu yerde Qırımnıñ eñ balaban ve eñ qadimiy musulman mezarlığı olğan. Müminler bu qabristanda Peyğamber Muhammedniñ safdaşı Melik Aşterniñ mezarı olğanını qayd eteler. Ondan ğayrı bu qabristanda XVI asırnıñ üç hanı (II Mehmed Geray, onıñ oğlu II Saadet Geray ve torunı III Mehmed Geray) defn olunğanlar.

Asırlar devamında Eski Yurt medeniy merkez olaraq saqlanıp kelmekte edi.

Qırım Hanlığı meydanğa ketirilgen soñ, şeerniñ ticaret yolu sönip başladı (adamlar yañı qurulğan Bağçasaray şeerine avuşıp başladılar). Amma XX asırnıñ başına qadar Eski Yurtta cami, dervişler tekiyesi, dört dürbe (bugünge qadar saqlandılar) ve azizlerden ibaret din kompleksi yerleşken edi.

Qırım Hanlığınıñ peyda oluvı (XIV asırnıñ soñu - XVI asırnıñ başı).

I Hacı Geray – Qırım Hanlığınıñ temelcisi. Qırq Yerniñ paytaht oluvı (1440 s.)

XIV asırnıñ ekinci yarısı Altın Ordu içün qavğalı ve telükeli bir devir edi. Aynı şu devirde Altın Ordunıñ Qırım Ulusı gürdeli inkişaf devrini keçire edi: Qırımnıñ ticaret yolları halqara alış-veriş merkeziniñ canlı qısmına çevirildi.

Qırımda ayrı yerli millet şekillenüvi, iqtisadiy ösüv, Qırım diger yerlerinden ordunıñ sıñırlanuvı Qırımnı ayrı devlet olıp qalmasına imkân yarata edi.

XV asırnıñ ortalarında Qırım akimiyeti Altın Ordudan ayrıldı. Cengiz han sülâlesiniñ Qırımdaki ordu saipleri nesilinden olğan mustaqil I Hacı Geray han eline keçti. (Yani onıñ monarh unvanıñ doğrudan-doğru mirasçısı olğanı belli ola). Hacı Geray taht içün küreşini tap 1420 senesiniñ soñunda başlağan edi. Oña Ordu hanlarından ğayrı, aşa nufuzlı raqipler de qarşı tura ediler.

Amma o, qarşı olğan küçlerni yeñip 1449 s. kesin tahtqa mindi.

Qırım Hanlığınıñ yañı devlet paytahtı olaraq Qırq Yerni tayin etti. Böylece, Çürük Suv vadiysi regional merkezden umumdevlet merkezine çevirildi. Yazıq ki, birinci Qırım hanınıñ rezidentsiyası ne yerde yerleşkeni tamam belli degil. Tahminlerge köre Qırq Yer qalesiniñ aşasında Salaçıq vadiysinde yerleşken edi. 1466 s., I Hacı Geray vefatından soñ, Salaçıqta defn etilgeni (dürbesi şimdi de bar) bunıñ delili ola bile.

I Meñli Geray – Ordunıñ hanı. Salaçıqta Devlet Saraynıñ quruluvı (1490-1500 s.)

I Hacı Geraynıñ oğlu I Meñli Geray öz planlarında babasından da üstün çıqtı. O tek Qırımnıñ hanı degil, bütün Altın Ordu imperiyasınıñ ükümdarı olmağa istedi. O, maqsadına irişti, 1502 s., 10 yıllıq küreşten soñ, soñki Ordu hanını yeñip öz başına Cuçi tahtınıñ mirasçısı – haqanı mertebesini ala (haqan – hanlarnıñ hanı). Böylece, Çürük Suv vadiysi memuriy merkeziniñ nufuzı kene de köterildi: Qırımnıñ paytahtına çevirildi. Hazar (Kaspiy) deñizi qumluqlarından da Ural dağlarına qadar sıñırlarda yerleşti. XV-XVI asırlar arasında I Meñli Geray Salaçıqta yañı han sarayı qurdura. Bu saraynı Devlet Saray dep adlandıra. Devlet Saraynıñ yanında merkeziy şeerge ait olğan binalar qurulıp başlay: Cuma Camisi, I Hacı Geray qabri üstünde dürbesi, Zıncırlı medrese degen diniy oquv yurtu. Bu inşaatlarnıñ qapı taşı üstünde I Meñli Geraynıñ adı büyük sanlı haqan olaraq oyunğandır. 1515 s. I Meñli Geray vefat ete ve özü qurdurğan dürbege babasınıñ yanında defn etile. Devlet Saray ise hannıñ qalğaylarınıñ yarım asır devamında esas yeri olıp qala.

Bağçasaraynıñ peyda oluvı. Osmanlı Devletinen ittifaq (1475 s.)

Salaçıqtaki Devlet Saray I Meñli Geray içün rezindentsiya edi. Ondan soñ onıñ qalğayları: büyük oğlu I Mehmed Geray (1515-1523), torunı I Ğazı Geray (1523-1524) ve niayet, küçük oğlu I Saadet Geray (1524-1532) içün de rezindentsiya sayıla edi. Bu yılları Qırım devletinde çoq şey deñişti. I Meñli Geraynıñ Altın Ordunı basıp aluv planı qısmen becerildi. Yeñilgen imperiyanıñ çerçivesinde bir qaç mustaqil hanlıq peyda olıp, Qırım Hanlığına boysunmağa istemey ediler. 1521 s. Qırım şahzadesi Sahib Geray qolaylıqnen Qazan tahtını elge keçirgen oldı, amma Hacı Tarhan (Astrahan) Hanlığını boysundırmaq içün I Mehmed Geray canını qurban etti. Bunıñnen beraber Qırım Edil (Volga) çöllerinde Altın Ordunıñ zengin mirası içün davalaşıp yürgende, yarımadada Osmanlı Devletiniñ tesiri quvetleşe edi.

Qırım Hanlığınıñ Osmanlı Devletinen ittifaqdaşlıq tarihı 1475 s. başlana. O sene sultan II Mehmed Fatihniñ arbiy ekspeditsiyası Qırım yarımadasında eki hristian devleti (urum Gotiya (Teodoro) prinsligi ve ceneviz müstemlekeleri) basıp aldı ve osmanlılarğa qarşı arekette bulunğan I Meñli Geraynı esirlikke aldı. Hannı 3 yıl İstanbulda esirlikte tuttılar. Onı Qırım Hanlığını Osmanlı Devleti tarafından başqaruv şartını boynuna almağance tahtqa qaytarmadılar. Ne olsa da bu alnen Qırım suverenitetini coymağan edi. I Meñli Geray ve onıñ qalğay arasında teñuquqlıq munasebetlerini saqlap qalmağa iriştiler. Amma I Mehmed Geraynıñ ölüminden soñ, osmanlı sultanları Qırım işlerinde öz ükümlerini çoqça keçirip başladılar. 1478 s. I Meñli Geraylarnıñ hanlığı İstanbul tarafından tek tasdıq etildi. 1524 senesi ise osmanlılar ilki kere Qırım hanını tayinlegen edi. O, babası sağ olğan devirde sultan uzurında bulunğan I Saadet Geray edi.

İslâatçı hanlar devri (1524-1551). I Sahib Geray – Bağçasaray esasçısı.

I Saadet Geray Türkiyede qazanğan bilgisini ve faydalı tecribesini ana vatanınıñ devlet ayatında keçirmek içün keldi. O, beyler ve han olmaq niyetinde olğan torunı İslâm Geraylar arasında peyda olğan siyasiy zıddiyet nizalar sebebinden islâat tedbiri bitirip olamadı. Amma I Saadet Geraynıñ osmanlı usulından alıp kirsetken yañılıqları ayatta bütünley qalğandır. 1532 senesi I Saadet Geraynıñ qardaşı I Sahib Geray han ola. O Qırım tarihında eñ meşur erbaplar sırasında istidatlı şahıs ve büyük reformator olaraq yer alğan. Episi menbalar Bağçasaraynıñ peyda oluvını bu hannıñ adınen bağlaylar. Han Saraynı Salaçıq vadiysinden şimdiki yerine alıp köçürgen I Sahib Geraydır. Yañı han saraynı Devlet Saraydan uzaqça qurdurmasınıñ sebebi I Sahib Geraynıñ islâatlarınen bağlı ola bile edi. İslâatnıñ salmaqlı qısmı – Qırım hanınıñ diger belli bey-mırzalarnıñ ögünde hanlıq mevamını qaviyleştirüvge yollanılğan edi. Çünki Qırım beylerine, evelki Altın Ordu ananelerine köre devlet ayatında ve akimiyet quruluvında büyük vekâlet berile edi. Merkeziy akimiyetniñ tesir küçüni Osmanlı Devleti misalinde añlağan I Sahib Geray öz tahtınıñ tesirini küçeytmege tırıştı. Belki de han vaziyetiniñ yüksekligini diger asılzade zadekânlar ögünde köstermek içün Bağçasarayda da osmanlı sultanınıñ acayip sarayına beñzetip saray qurulmasını istegendir. I Sahib Geray osmanlı tesirinen saray qurdurğan olsa bile, Bağçasaraynıñ Han Sarayı İstanbul Top Qapı sarayından pek farqlana. Çünki bizim Han Saray mıtlaq özüne has olğan qırımtatar mimarcılığınıñ abidesidir.

Saray kenişlegen şeer etrafı boş yer degil edi. Aytuvğa köre Han Saray qurulmazdan evel vadiyniñ bu yerlerinde bir Dere Bey degen insan yaşağan. Onıñ büyük olmağan bir isarlı yeri bar olğan. Ölüminden soñ şu yerdeki dürbege de defn etilgen. Bu dürbe şimdi de bar. Ne olsa da, bu yerler I Sahib Geray devrinde şeerge çevirilgen.

250 yıl devamında XVIII asırğa qadar Bağçasaraynıñ aqiqiy güllengen devri olğan. Bağçasaraynıñ bazarına, kervan-saraylarını biñlernen tuccarlar, satıcılar kele edi, 500-ge yaqın esnaf tabanaları çıqara azırlay ediler (Avropa ve Rusiyede begenilip satılğan), 150 ziyade şadırvan çeşmelerden çoqraq suvı şırılday edi, 30-dan ziyade cami ve bir qaç kilse (bir qaç urum bir ermeni, ve bir katolik) bayram künleri çoq insanlı toplaşuvlar keçire ediler.

O vaqıt şeer ealisi 7000-ge yaqın edi (XIX asır soñunda 25000-ni, şimdi ise Bağçasarayda 27000-ge yaqın kişi yaşay).